Önemli Noktalar

Kanin kognitif disfonksiyon (CCD), yaşlı köpeklerde görülen kronik, ilerleyici ve davranış değişiklikleriyle karakterize bir hastalıktır; insan Alzheimer hastalığıyla benzerlikler taşır.
8–11 yaş ve üzeri köpeklerin %14–28’inde CCD ile uyumlu bulgular bildirilmiştir.
Klinik bulgular DISHA-AL akronimi ile sınıflandırılır: dezoryantasyon, sosyal etkileşim değişiklikleri, uyku-uyanıklık döngüsü bozulması, ev kirletme, aktivite değişiklikleri, anksiyete ve öğrenme kaybı.
CCD bir dışlama tanısıdır; komorbiditeler dışlanmalı veya yönetilmelidir.
Selegilin (0,5–1,0 mg/kg her 24 saatte bir) tedavi için onaylı tek ilaçtır.
Tedavi progresyonu yavaşlatmaya ve fonksiyonu korumaya yöneliktir; iyileşme veya stabilizasyon 2–3 ay sürebilir.
Kür yoktur; ömür boyu izlem gerekir.

Geçmiş

Etiyoloji ve Patofizyoloji

CCD, beynin patolojik yaşlanmasından kaynaklanır. Kesin bir neden tanımlanmamış, çeşitli hipotezler öne sürülmüştür.
En olası teori, serbest radikal üretiminin oksidatif hasara, nöron ölümüne ve kognitif disfonksiyona yol açmasıdır.
Olası mekanizmalar arasında serbest radikal temizleme kapasitesinin azalması ve lipidden zengin beyin dokusunun oksidatif hasara duyarlılığı yer alır.
Oksidatif hasar nöronal disfonksiyona, kognitif performansta düşüşe ve nöron ölümüne yol açar. Etkilenen yapı beyindir.

Epidemiyoloji ve Risk Faktörleri

CCD senior ve geriatrik köpeklerde göreli olarak sıktır. Bir çalışmada 11–12 yaş köpeklerin %28’inde, 15–16 yaş köpeklerin %68’inde kognitif disfonksiyonla ilişkili en az bir bulgu saptanmıştır. Başka bir ankette >8 yaş köpeklerin %14’ünde CCD bulgusu bulunmuştur.
İleri yaş dışında bilinen risk faktörü, cinsiyet veya ırk yatkınlığı yoktur. Bulaşıcı değildir; genetik belirteç tanımlanmamıştır.
Bazı veriler, ömür boyu süren eğitimin kognitif gerilemenin bazı özelliklerinin gelişimini geciktirdiğini düşündürmektedir.
Komorbiditeler sıktır ve CCD bir dışlama tanısı olmayı sürdürür. Sık eşlik edenler: osteoartrit, endokrin hastalıklar (hipotiroidi, hiperadrenokortisizm) ve metabolik hastalıklar.

Klinik Değerlendirme

Sinyalment

Her cinsiyetten senior köpek etkilenebilir; birçok ırkta görülür. İlişkili bulgular ileri yaşla (>11 yaş) birlikte sıklaşır.
Laboratuvar çalışmalarında beagle’larda 6 yaş kadar erken dönemde kognitif görev performansında düşüş gösterilmiştir.
Göreli yaş (ırkın beklenen yaşam süresine göre yaş) ile ilişkili görünmemektedir; prevalans çalışmaları mutlak yaşa odaklanmıştır.
Irk predileksiyonu bildirilmemiştir; ancak bulgular yaşla sıklaştığından ortalama yaşam süresi uzun ırklarda daha sık görülebilir.

Klinik Öykü — DISHA-AL

D — Dezoryantasyon
- Tanıdık ortamlarda şaşkın veya kaybolmuş görünme
- Kapının açıldığı tarafın tersine gitme
I — Sosyal interaksiyonlarda değişiklik
- Mesafeli davranma, etkileşime ilgi azalması
- Artmış ilgi arayışı
S — Uyku-uyanıklık döngüsünde değişiklik
- Gündüz daha çok uyuma
- Gece daha az uyuma; ajitasyon veya volta atma eşlik edebilir
H — Ev kirletme (daha önce tuvalet eğitimi almış hayvanda)
A — Aktivite: genel aktivite düzeyinde değişiklikler
A — Anksiyete: ajitasyonla (volta atma, soluma) karakterize artmış anksiyete
L — Öğrenme
- Yeni davranış öğrenme yetisinde azalma
- Öğrenilmiş davranışların kaybı
En sık bulgular sosyal etkileşimlerdeki değişiklikler ve daha önce tuvalet eğitimli köpekte ev kirletmedir.
Hafif bulgular sıklıkla normal yaşlanmaya atfedilir; senior köpekler rutin kontrole geldiğinde sahiplere bu bulgular mutlaka sorulmalıdır.
Fizik muayene tipik olarak normaldir; CCD ile ilişkisiz komorbiditeler bulunabilir.

Tanısal Yaklaşım

Ayırıcı Tanılar

Diğer nörolojik hastalıklar (beyin tümörü, vasküler hastalık, diğer ön beyin hastalıkları)
Endokrin hastalıklar (hiper-/hipoadrenokortisizm, hipotiroidi, diabetes mellitus)
Rahat dinlenmeyi güçleştiren ağrılı durumlar (osteoartrit, dermatolojik bozukluklar)
Metabolik bozukluklar (renal veya hepatik disfonksiyon)
İlaç veya ilaç kombinasyonu reaksiyonları (örn. poliüriye yol açanlar)

Tanı Yöntemleri

Tanı, CCD ile uyumlu davranışsal öyküye ve komorbid durumların dışlanmasına (veya yönetilmesine) dayanır. Davranışsal öykü; spesifik davranışlar, bunların en iyi ve en kötü olduğu zamanlar ve tetikleyicileri içermelidir.
Köpeğin evde video kaydı şiddet hakkında bilgi verir.
Net ve tutarlı bir derecelendirme ölçeği kullanmak, hekim ve sahibin zaman içindeki progresyonu izlemesini sağlar.
Beyin MRG’si patolojik değişiklikleri gösterebilir: ventriküllerde genişleme, sulkuslarda açılma ve kortikal incelme.
CCD’ye özgü klinik patoloji bulgusu yoktur; ancak diğer hastalıkları dışlamak için serum biyokimya profili, CBC ve idrar tahlili gereklidir.
İnsanlarda üriner sistem enfeksiyonları demansı kötüleştiren bilinen bir etkendir; idrar kültürü endike olabilir.
Plazma β-amiloid 42 düzeyinin etkilenen köpeklerde yüksek olduğuna dair veriler vardır, ancak bu bulgu şu an klinik biyobelirteç olarak kullanılmamaktadır.
CCD’li köpekler çalışma ve mekânsal bellek dahil kognitif görevlerde düşük performans gösterir.
Postmortem bulgular: makroskopik değişikliklere ek olarak ön beyinde β-amiloid birikimleri. Tau proteini hiperfosforilasyonu gözlenmiştir, ancak organize nörofibriller yumaklar tipik olarak görülmez.

Tedavi ve Yönetim

Genel Yaklaşım

CCD kronik ve ilerleyicidir. Tedavi, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmaya ve fonksiyonu mümkün olduğunca uzun korumaya odaklanır.
Birçok seçenek konfor sağlamaya yöneliktir; bulguların tamamen ortadan kalkması mümkün olmayabilir.
Tedavi, çevresel ve davranışsal modifikasyon ile bulguların yönetimini kapsar.

Medikal Tedavi

Selegilin (0,5–1,0 mg/kg her 24 saatte bir) — tedavi için onaylı tek ilaç
- Monoamin oksidaz-B inhibitörüdür; feniletilamini artırır ve dopamin dahil monoamin nörotransmitterlerin metabolizmasını yavaşlatır.
- Büyük bir çalışmada 30 ve 60 günlük tedavi sonrası dezoryantasyon, gece uykusu ve tuvalet eğitiminde düzelme ile genel aktivitede artış saptanmıştır.
- Laboratuvar çalışmalarında mekânsal bellekte düzelme, öğrenme ve dikkat üzerinde olumlu etkiler gösterilmiştir.
- Gece uykusuna yararlı etki için sabah verilmelidir.
İlaç seçimi tedavi edilen klinik bulguya göre değişir. Günlük anksiyete veya korkular için günlük bir ilaç (örn. SSRI) uygun olabilir; gabapentin anksiyete ve nöropatik ağrının birlikte olduğu olgularda yararlıdır; benzodiazepinler ve trazodon uyku-uyanıklık döngüsünü yeniden düzenlemek için sık kullanılır.
SSRI’lar: fluoksetin 0,5–2 mg/kg günde bir kez; sertralin 1–2 mg/kg günde iki kez. Selegilin ile birlikte kullanılamaz.
Trazodon 2–5 mg/kg her 8–24 saatte bir; anksiyete tedavisi veya uykuya yardım için.
Gabapentin 10–30 mg/kg her 8–12 saatte bir; özellikle şüpheli veya doğrulanmış ağrı varlığında anksiyete için yararlıdır.
Benzodiazepinler: lorazepam 0,02–0,1 mg/kg her 8–12 saatte bir veya oksazepam 0,2–1,0 mg/kg her 12–24 saatte bir; aktif ara metabolitleri olmadığından tercih edilebilir.

Çevresel, Davranışsal ve Nutrisyonel Yönetim

CCD’li köpekler çevre koşulları rutin ve stabil olduğunda daha iyi seyreder. Dezoryante köpekler gözetimsizken güvenli bir alanda tutulmalıdır.
Zihinsel ve fiziksel uyarı biçiminde zenginleştirme sağlanmalıdır: mama bulmacaları, eğitim egzersizleri, sosyal etkileşim ve düzenli yürüyüşler. Fizik rehabilitasyon veya gündüz bakımı da egzersiz ve zenginleştirme sağlayabilir.
Yeni oyuncakların düzenli tanıtımı, sahiple interaktif oyun ve mevcut oyuncakların rotasyonu yenilik sağlar ve köpeği aktif tutar; koku çalışması gibi aktiviteler de düşünülebilir.
Davranışsal zenginleştirmenin antioksidan diyetle birlikte kognitif fonksiyona yardımcı olduğuna dair kanıtlar vardır.
Bazı veteriner diyetleri kognitif sağlığı desteklemek üzere geliştirilmiştir; antioksidanlar, mitokondriyal kofaktörler ve omega-3 yağ asitleri içerir, orta zincirli trigliseritler de bulunabilir.
Nutrasötik seçenekler: antioksidan, fosfolipid, fosfatidilserin ve omega-3 yağ asidi karışımları. S-adenozil-L-metionin (SAMe) laboratuvar köpeklerinde yürütücü işlev görevlerinde performansı iyileştirmiştir.
Yatan hasta: CCD’li köpekler hastanede veya tanıdık olmayan ortamlarda artmış ajitasyon ve anksiyete gösterebilir. Tanıdık eşyalar ve bakıcı sürekliliği yardımcı olur; hospitalizasyon sırasında anksiyolitik tedavi gerekebilir.

Hasta Sahibi Eğitimi

Sahipler hastalığın kronik ve ilerleyici olduğu konusunda bilgilendirilmelidir. Tedavi ilerlemeyi yavaşlatabilir ve bulguları iyileştirebilir, ancak tamamen düzeltmesi beklenmez; iyileşme veya stabilizasyon 2–3 ay sürebilir.
Diyet çalışmalarında değerlendirme 90–180 gün sonra yapılmıştır. Selegilin ile iyileşme veya stabilizasyon 6–8 hafta alabilir.
Serotonin sendromu riski nedeniyle selegilin ile diğer MAO inhibitörlerinin veya serotonerjik ilaçların eşzamanlı kullanımı kontrendikedir.
Odak sıklıkla sahipler için en rahatsız edici bulgulardır: gece uyanıklığı ve ev kirletme. Normal sirkadiyen ritmin yeniden kurulması için zihinsel uyarı (mama bulmacaları, sosyal etkileşim, yürüyüş) ve ilaç kullanılabilir.
Köpeklerin dışarıda idrar/dışkı yapma fırsatlarının artırılması veya uygun bir iç mekân tuvalet alanı sağlanması gerekebilir.
Gözetimsizken dezoryante veya volta atan köpekler düşmeleri önlemek için güvenli bir alanda tutulmalıdır.

İzlem

Komorbid durumları ele almak için gerektiğinde; en az 6–12 ayda bir kontrol. Bulgularda ani kötüleşme olursa hemen değerlendirilmelidir.
Ömür boyu izlem gereklidir.
Tutarlı bir derecelendirme ölçeği kullanmak zaman içindeki değişiklikleri izlemeyi sağlar. Kanin Kognitif Disfonksiyon Derecelendirme Ölçeği (CCDR) ve Kanin Demans Ölçeği (CADES) mevcuttur; CADES daha kapsamlı bir değerlendirme sunar.
Not: Ölçek kullanılırken zaman içinde aynı ölçek kullanılmalıdır; farklı ölçeklerin skorları doğrudan karşılaştırılamaz.
Sahipler CCD ilerledikçe yaşam kalitesini izlemek için de bir ölçek kullanmak isteyebilir.

Prognoz ve Komplikasyonlar

CCD kronik, ilerleyici ve bilinen bir kürü olmayan bir hastalıktır; tedavi ilerlemeyi yavaşlatmaya ve fonksiyonu korumaya odaklanır.
Tanıdan ölüme kadar geçen süre diğer sağlık faktörlerine bağlı olarak değişir.
>8 yaş 51 köpeğin izlendiği 24 aylık bir çalışmada köpeklerin %33’ünde normal kognitif durumdan hafif bozukluğa, %22’sinde hafif bozukluktan CCD’ye ilerleme görülmüştür. Gözlem süresi boyunca normal kognitif durumdaki köpekler ile CCD’li köpekler arasında medyan sağkalım süresi açısından fark saptanmamıştır.
Kognitif durumun kötüleşmesine bağlı komplikasyonlar olasıdır; özellikle amaçsız volta atan veya dolaşan köpekler kazayla yaralanabilir.
Korunma: ömür boyu eğitim, özellikle dikkatle ilişkili kognitif disfonksiyon özelliklerinin gelişimini geciktirebilir. Nutrisyonel destek (antioksidanlar) ile davranışsal zenginleştirmeyi birleştiren multimodal yaklaşımlar tek bir yöntemden daha etkilidir.

Cognitive Dysfunction Syndrome in Dogs (Köpeklerde Kognitif Disfonksiyon)